51 શક્તિપીઠ તો સૌ જાણે છે, પણ આ મંદિરને આપેલો છે માઁ અંબાના 52માં શક્તિપીઠનો દરજ્જો, જાણો આ મંદિર વિશે…

51 શક્તિપીઠ તો સૌ જાણે છે, પણ આ મંદિરને આપેલો છે માઁ અંબાના 52માં શક્તિપીઠનો દરજ્જો, જાણો આ મંદિર વિશે…

માતા દંતેશ્વરીનું મૂળ મંદિર છત્તીસગઢના બસ્તર વિભાગના દંતેવાડા જિલ્લા મુખ્યાલયમાં આવેલું છે. મા દંતેશ્વરીનું મંદિર દેશનું 52મું શક્તિપીઠ માનવામાં આવે છે. આ પ્રાચીન મંદિર લગભગ 800 વર્ષ પહેલા બસ્તરના પ્રથમ રાજા અન્નમદેવ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. દંતેશ્વરી દેવીની પૂજા દુર્ગાના સ્વરૂપ તરીકે કરવામાં આવે છે. મંદિરના ગર્ભગૃહમાં માતા દંતેશ્વરીના મુખમાં અપ્રતિમ તેજ છે, આંખો ચાંદીની બનેલી છે.

ઘાટા, સરળ કાળા પથ્થરોથી બનેલી આ મૂર્તિમાં છ હાથ છે, જેમાં શંખ, ખડગ, ત્રિશૂળ, ઘંટ, પાશ અને એક હાથે રાક્ષસના વાળ છે. મૂર્તિનો એક પગ સિંહ પર મૂકવામાં આવ્યો છે, પાદ ભૈરવની મૂર્તિ જમણી બાજુ અને ભૈરવીની મૂર્તિ ડાબી બાજુ, માઈજીની મૂર્તિના પગ પાસે સ્થાપિત છે. મા દંતેશ્વરી જીની ભવ્ય મૂર્તિની પાછળની બાજુએ, મુગટની ટોચ પર પથ્થરમાંથી કોતરવામાં આવેલ શિલ્પ નરસિંહ અવતાર દ્વારા હિરણ્ય કશ્યપના વિનાશનું દ્રશ્ય છે.

આ મંદિર પુરાતત્વીય સ્થળો અને અવશેષ ધારા હેઠળ રાષ્ટ્રીય મહત્વનો દરજ્જો ધરાવે છે. દંતેશ્વરી મંદિરમાં પ્રવેશતા પહેલા ગરુડ સ્તંભ બતાવવામાં આવશે. બરસૂરથી લાવીને તેની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, તે 01 હજાર વર્ષ જૂનું છે. મંદિરના બીજા ઓરડામાં વિષ્ણુની મૂર્તિ છે અને દંતેશ્વરી મંદિરના ગર્ભગૃહમાં દંતેશ્વરી દેવીની ટોચ પર ભગવાન નરસિંહની પ્રતિમા પણ છે. એટલા માટે અહીં ગરુડ સ્તંભ સ્થાપિત કરવું જરૂરી બન્યું છે. કારણ કે ભગવાન વિષ્ણુના મંદિરોની સામે સ્તંભ બનાવવાની પરંપરા છે. મંદિરની અંદર ચાર ખંડ છે જેમાં ગર્ભગૃહ છે. પ્રથમ પ્રાંગણ છે, બીજામાં દેવતાઓની મૂર્તિઓ છે, ત્રીજો ખંડ ગર્ભગૃહની બરાબર આગળ છે અને છેડે ગર્ભગૃહ છે.

દંતેવાડા મંદિરની અંદર જવા પર, તમને ત્રણ શિલાલેખ અને વિવિધ દેવી-દેવતાઓની 56 પ્રાચીન પથ્થરની મૂર્તિઓ જોવા મળશે. મંદિરમાં 1060, 1140 અને 1147ના શિલાલેખ પુરાવા દર્શાવે છે કે અહીંની મૂર્તિઓ 800 વર્ષથી વધુ જૂની છે.

જો આપણે દંતેશ્વરી મંદિરના ઈતિહાસ પર નજર કરીએ તો, તેનું નિર્માણ પ્રથમ બસ્તરના રાજા અન્નમદેવ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને ત્યારબાદ 1932-33માં મહારાણી પ્રફુલદેવી અને પ્રફુલચંદ ભાંજદેવની વિનંતી પર બ્રિટિશ પ્રશાસક ડીઆર રત્નમ ICS અને મુનશી ઉમાશંકર એસડીઓના નિર્દેશન હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું. મંદિરમાં ત્રણ શિલાલેખ, જય-વિજયની 06 મૂર્તિઓ, ભૈરવીની ત્રણ મૂર્તિઓ, દક્ષિણમુખી શિવલિંગ, ભગવાન વિષ્ણુની મૂર્તિ, ભગવાન ગણેશની મૂર્તિઓ અને 09 ગ્રહોની આકૃતિઓ છે.

મંદિરની પાછળ એક સુંદર બગીચો છે, જેને માયજીનો બગીચો કહે છે. આ બગીચામાં અકોલાના ઝાડ નીચે દંતેશ્વરી માઈજીના પગના નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે. ભક્તો વૃક્ષની ડાળીઓમાં પ્રાર્થનાની ચુનરી બાંધે છે. એવી માન્યતા છે કે ભૈરવ બાબાના દર્શન વિના માતાના દર્શન અધૂરા ગણાય છે.

એટલા માટે દંતેશ્વરીના દર્શન પછી ભક્તો ભૈરવ બાબાના દર્શન અવશ્ય કરે છે. શંકાણી-દંકણી નદીની પશ્ચિમમાં ભૈરવ બાબાનું મંદિર બનાવવામાં આવ્યું છે. આજકાલ આ નદી પર એક પુલ બનાવવામાં આવ્યો છે, આ પુલને પાર કર્યા બાદ પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા સાચવેલ ભૈરવ બાબાનું મંદિર જોવા મળશે.

મંદિરની અંદરના ગર્ભગૃહમાં વન ભૈરવ, જટાભૈરવ, નૃત્ય ભૈરવ અને કાલ ભૈરવ તરીકે ઓળખાતી દુર્લભ મૂર્તિઓ છે. આ સાથે 06 પ્રકારના શિવલિંગ, એક યજ્ઞ કુંડ છે અને મંદિરની પાછળ ભૈરવ બંધ નામનું તળાવ છે. ભૈરવ બાબાના મંદિર પાસે વન દેવીનું મંદિર છે. જ્યાં ભક્તો વૃક્ષોના પાન ચઢાવે છે. વન દેવીને અહીં દલખાઈ અને વનદુર્ગા પણ કહેવામાં આવે છે.

કેન્દ્રીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગ અનુસાર, માતા સતીનો દાંત અહીં પડ્યો હતો, તેથી આ સ્થાન પહેલા દાંતેવાલા અને હવે દાંતેવાડા તરીકે ઓળખાય છે. તે નદીના કિનારે ભૈરવનું નિવાસસ્થાન માનવામાં આવે છે, નલયુગથી લઈને છિંદક નાગ વંશ સુધી, ડઝનબંધ મૂર્તિઓ અહીં પથરાયેલી છે. માતા દંતેશ્વરીને બસ્તરના શાહી પરિવારની પારિવારિક દેવી માનવામાં આવે છે, પરંતુ હવે તે સમગ્ર બસ્તરના લોકોની પ્રમુખ દેવી છે.

દંતેશ્વરી મંદિર જગદલપુર: દંતેવાડામાં મૂળ માતા દંતેશ્વરી મંદિરની સ્થાપના પછી રાજધાનીઓ બદલાતી રહી અને રાજવી પરિવારની કુળદેવી દંતેશ્વરી દેવીની રાજધાનીઓમાં સ્થાપના થતી રહી. આ સંદર્ભમાં, જગદલપુર રાજધાની બન્યા પછી, આ મંદિર 1890 માં બસ્તરના રાજા રુદ્ર પ્રતાપના શાસન દરમિયાન મહેલ સંકુલના દક્ષિણ દરવાજા પર બનાવવામાં આવ્યું હતું.

મંદિરની અંદર જઈને તમે માઈ દંતેશ્વરીની પ્રતિમા અને સિંહની પ્રતિમા જોઈ શકો છો જે સફેદ આરસપહાણની બનેલી છે. મંદિર ત્રણ ભાગમાં બનેલું છે, પ્રથમ વિભાગનો ઉપયોગ પાણી, પૂજા સામગ્રી વગેરે માટે થાય છે. મા દંતેશ્વરીની પ્રતિમા બીજા વિભાગની મધ્યમાં સ્થાપિત છે. ત્રીજા ભાગમાં વિષ્ણુજીની મૂર્તિ સ્થાપિત છે.

ગર્ભગૃહની બરાબર સામે સભા મંડપ છે જ્યાં જૂના લાકડાના સ્તંભો હાજર છે, તે સ્તંભો સુંદર કારીગરી ધરાવે છે. માતા દંતેશ્વરીને ચાલુક્ય વંશની કુળદેવી માનવામાં આવે છે. દંતેશ્વરી દેવી વારંગલ થઈને બસ્તર પ્રદેશમાં આવી અને રાજદેવી અને પછીથી જનદેવી અથવા લોકદેવી તરીકે ઓળખાવા લાગી, તેથી જ બસ્તરના દરેક વિસ્તારમાં દંતેશ્વરી દેવીની પૂજા ખૂબ જ આદરપૂર્વક કરવામાં આવે છે.

GujaratPress

Related articles

Leave a Reply

Your email address will not be published.